Oszustwa VAT w obrocie kawą mieloną to zjawisko, które narasta od kilku lat

Oszustwa VAT to problem, który w ostatnim czasie gwałtowanie rośnie i obejmuje coraz większą liczbę branż. Od 2013 r. można zaobserwować nasilenie się tego zjawiska w branży spożywczej, w tym w szczególności na rynku obrotu słodyczami oraz kawą. Nasilenie tego rodzaju zjawisk stwarza istotne zagrożenie nie tylko dla budżetu państwa, ale również dla uczciwych podatników.

Przestępstwa polegające na wykorzystywaniu mechanizmów konstrukcyjnych podatku VAT do wyłudzania jego nienależnych zwrotów bądź unikania opodatkowania pojawiły się od razu po wprowadzeniu tego podatku do polskiego systemu prawnego w 1993 r. Zasięg tego rodzaju działań początkowo był jednak bardzo ograniczony i zazwyczaj nie wiązał się z angażowaniem w nielegalny proceder uczciwych podatników.

Impulsem do rozszerzenia działań przestępców podatkowych była akcesja Polski do Unii Europejskiej. W związku z włączeniem Polski do unijnej strefy wolnego handlu i wdrożeniem do polskiego prawa unijnych regulacji dotyczących podatku VAT międzynarodowe grupy przestępcze rozpoczęły aktywną działalność na terenie kraju. W tamtym okresie polska administracja podatkowa miała bardzo mała wiedzę na temat mechanizmów oszustw w VAT, w związku z czym zyski z działalności przestępczej były bardzo łatwe do uzyskania, zaś ryzyko wykrycia przestępstwa i pociągnięcie odpowiedzialnych za jego organizację osób było stosunkowo niskie.

Kiedyś złom i paliwa, teraz kawa

W pierwszych latach po wstąpieniu Polski do UE aktywność grup przestępczych koncentrowała się w branżach, których specyfika utrudniała wykrywanie przestępstw – chodziło przede wszystkim o branże, w których co do zasady w obrocie towarem bierze udział bardzo duża liczba pośredników. Takie kryterium z perspektywy przestępców najlepiej spełniały branża paliwowa i złomowa. Oszustwa w tych sektorach były bardzo powszechne i w istotny sposób utrudniały prowadzenie działalności gospodarczej uczciwym podatnikom, którzy narażali się na negatywne konsekwencje finansowe nieświadomej współpracy z nieuczciwymi podmiotami.

Z czasem sytuacja ta doprowadziła do wprowadzenia na tych rynkach szczególnych mechanizmów służących przeciwdziałaniu oszustwom podatkowym (tj. rozliczeniu na zasadzie odwróconego obciążenia w zakresie handlu złomem – mechanizm ten zakłada, że to nabywca, a nie sprzedawca, rozlicza podatek VAT od transakcji, co sprawia, że nie ma możliwości niezapłacenia przez sprzedawcę podatku. i tzw. odpowiedzialności solidarnej w handlu paliwami – jest to rozwiązanie polegające na pociąganiu nabywcy do odpowiedzialności za nieodprowadzanie podatku przez sprzedającego).

W związku z aktywnością państwa w sektorach gospodarki szczególnie podatnych na oszustwa VAT, z czasem działalność przestępcza zaczęła przenosić się do branż do tej pory niedotkniętych problemem. Zaczęła się również istotnie zwiększać skala zjawiska. Znajduje to pokrycie w danych ujawnianych przez organy podatkowe – w 2012 r. wartość fikcyjnych faktur zidentyfikowanych przez organy wzrosła o 260 proc. w stosunku do roku 2011 r., jak również w raportach na temat tzw. luki w VAT publikowanych przez PwC – jak wynika z raportu dotyczącego 2014 r. różnica między teoretyczną a rzeczywistą wysokością przychodów z VAT wyniosła ok. 41 mld zł, czyli 2,4 proc. polskiego PKB. Na podstawie danych szacunkowych PwC przewiduje, że w tym roku luka zwiększy się do wartości ok. 3% PKB (53 mld zł).

Co do zasady w oszustwach podatkowych wykorzystywane są przede wszystkim rzeczy nieoznaczone, masowe i „znikające” w cyklu produkcyjnym, niepodlegające specjalnemu reżimowi dotyczącego transportu. Takimi towarami są m.in. dobra będące przedmiotem obrotu w branży spożywczej – w większości są one jednak opodatkowane według preferencyjnych stawek VAT, co zmniejsza ich atrakcyjność z perspektywy oszustów podatkowych. Z tego względu grupy przestępcze działające w branży spożywczej starają się koncentrować na obrocie tymi artykułami spożywczymi, które nie są opodatkowane obniżoną stawką – takimi jak np. kawa mielona.

Z posiadanych przez nas informacji wynika, że oszustwa VAT w handlu kawą polegają najczęściej na wykorzystaniu mechanizmów opodatkowania występujących przy handlu z innymi państwami członkowskimi, które umożliwiają przestępcom sprzedaż kawy na rynku krajowym po zaniżonych cenach (obniżonych o wartość VAT) – do przeprowadzenia takiej operacji wystarczające jest wprowadzenie w błąd uczciwego podatnika poprzez deklarowanie, że towar jest wywożony z Polski (w takiej sytuacji możliwe jest zastosowanie stawki 0 % VAT).

Nieuczciwa konkurencja oszustów

Branże dotknięte oszustwami przestają działać na rynkowych zasadach – uczciwi podatnicy nie mają szansy na konkurowanie z oszustami podatkowymi. Dodatkowo z naszego doświadczenia wynika, że organy kwestionują rozliczenia uczciwych podatników, wyłącznie na tej podstawie, że nie dokonali starannej weryfikacji swoich kontrahentów, wchodząc w kontakty z przestępcami podatkowymi. W niektórych sytuacjach organy podatkowe wykraczają poza kontrolę bezpośrednich kontrahentów podatnika (dostawców i odbiorców), ale kwestionują rozliczenia w podatku VAT zwracając uwagę na to, że jeden z podmiotów znajdujących się na dalszych etapach obrotu działał z naruszeniem przepisów podatkowych.

Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej organy w związku z wykryciem oszustwa podatkowego mogą zakwestionować przysługujące podatnikowi prawo do odliczenia podatku naliczonego z tytułu realizowanych zakupów (w takiej sytuacji to podatnik VAT, a nie tylko konsument, ponosi ekonomiczny ciężar opodatkowania) bądź stwierdzić, że realizowane przez podatnika transakcje wewnątrzwspólnotowe powinny być opodatkowane według stawki właściwej dla dostaw krajowych. Aby uniknąć tego rodzaju konsekwencji podatnik musi wykazać, że nawet przy podjęciu wszelkich racjonalnych środków w celu wykrycia oszustwa nie mógł mieć świadomości na temat tego, że bierze w nim udział.

Obrona przed oskarżeniami o oszustwa VAT

W praktyce możliwości obrony podatnika w sprawach dotyczących nadużyć w podatku VAT są bardzo utrudnione i wymagają korzystania ze specjalistycznej pomocy prawnejZ tego powodu można zaobserwować zjawisko polegające na tym, że organy podatkowe wykorzystują podatników prowadzących handel z oszustami jako źródło kompensowania strat Skarbu Państwa wynikających z wyłudzania podatku. W ten sposób aparat państwowy działa stosując niejako zasady odpowiedzialności zbiorowej, co sprawia, że działalność na rynku narażonym na nadużycia podatkowe jest bardzo ryzykowna. Jak już zasygnalizowaliśmy, takim rynkiem w ostatnim czasie stał się rynek obrotu kawą, co nie może pozostać niezauważone przez organy podatkowe.

Uniknięcie negatywnych konsekwencji związanych z metodami kontroli rozliczeń przyjętymi przez organy podatkowe jest możliwe tylko dobrej znajomości mechanizmów stosowanych przez oszustów podatkowych i sposobów ich wykrywania. Świadomość naruszeń prawa, do których dochodzi na rynku, powinna zachęcać do wdrażania metod prewencji, które umożliwiają w odpowiednim czasie identyfikację nierzetelnych kontrahentów. Z naszego doświadczenia wynika, że organy podatkowe nie uznają za wystarczające w tym zakresie standardowych metod weryfikacji kontrahentów, takich jak zbieranie dokumentów rejestrowych czy dowodów potwierdzających, że kontrahenci są aktywnymi podatnikami VAT. Organy podatkowe wymagają od podatników bardzo wnikliwej weryfikacji kontrahentów szczególnie w przypadku, gdy biorą udział w handlu w branżach, w których oszustwa występują wyjątkowo często.

Uczciwi podatnicy mają większą szansę na identyfikację zagrożeń związanych z występowaniem oszustw w danej branży i skuteczne prowadzenie sporu z organem podatkowym, jeżeli dobrze znają problematykę oszustwa VAT – umożliwia im to szybkie wykrywanie nieprawidłowości w obrocie i jasne artykułowanie swoich racji w trakcie potencjalnych postępowań przed organami podatkowymi.

Autorzy:

Marcin Ginel – ekspert ds. sporów podatkowych i nadużyć VAT w dziale Prawno-Podatkowym PwC (www.pwc.pl) z ponad 11 lat doświadczeniem zdobytym w Departamencie Kontroli Skarbowej i Departamencie Wywiadu Skarbowego Ministerstwa Finansów, były wicedyrektor warszawskiego UKS.

Mikołaj Paja – konsultant w dziale Prawno-Podatkowym PwC (www.pwc.pl).